Càn Khôn vạn niên ca

乾坤万年歌

Càn Khôn vạn niên ca

(tàng bản của Hoàng cung nhà Thanh)

1.太極未判昏已過。 1 Thái Cực vị phán hôn dĩ quá.

2.風後女媧石上坐。 2 Phong Hậu, Nữ Oa thạch thượng tọa.

Tạm dịch và chú thích:

Thái cực chưa phân chia, buổi chiều tối đã qua.

Phong Hậu, Nữ Oa ngồi trên đá.

3.三皇五帝己派相。 3 Tam Hoàng, Ngũ Đế kỷ phái tương.

4.承宗流源應不錯。 4 thừa Tông lưu nguyên ứng bất thác.

Tạm dịch và chú thích:

Tam Hoàng, Ngũ Đế, các vị vua nối nhau.

kế thừa tông tổ, nguồn chảy không gì sai.

5.而今天下一統周。 5 nhi kim thiên hạ nhất thống Chu.

6.禮樂文章八百秋。 6 lễ nhạc văn chương bát bách Thu.

Tạm dịch và chú thích:

Mà nay là đời nhà Chu.

Duy trì được 800 năm

(nhà Chu gồm Tây Chu và Đông Chu, từ 1132 tr.CN đến 256 tr.CN, được 876 năm, nói tròn là 800 năm.)

7.串去中直傳天下。 7 Quán khứ trung trực truyền thiên hạ.

8.卻是春禾換日頭。 8 khước thị Xuân Hòa hoán Nhật đầu.

9.天下由來不固久。 9 thiên hạ do lai bất cố cửu.

10.二十年間不能守。 10 nhị thập niên gian bất năng thủ

Tạm dịch và chú thích:

Thói quen của người ta bỏ điều ngay thẳng, nó lan truyền trong đời.

Nó là lúa xuân thay đổi mặt trời trên đầu.

Thiên hạ do vậy chẳng vững bền.

Khoảng hai mươi năm là không giữ được.

(chữ Quán 串 mà bỏ đi nét sổ thẳng ở giữa 丨là chữ Lã 呂, đây là nói họ Lã được thiên hạ. Có thuyết nói Tần Thủy Hoàng là con Lã Bất Vi.

Chữ Xuân 春 mà bỏ chữ  Nhật 日, thay vào bằng chữ Hòa 禾 , là chữ Tần 秦 , đây là chỉ nhà Tần.

Tần Thủy Hoàng 12 năm, Nhị Đế 3 năm, Tử Anh 46 ngày, gộp là 15 năm 46 ngày, nói làm tròn là 20 năm. 221-207 tr.CN)

11.卯坐金頭帶直刀。 11 Mão tọa Kim đầu đới trực Đao.

12.削儘天下木羊首。 12 tước tẫn thiên hạ Mộc Dương thủ.

Tạm dịch và chú thích:

Mão ngồi trên vàng đeo đao thẳng.

Gọt hết thiên hạ đầu con dê gỗ.

(chữ Mão  卯ở trên chữ Kim 金 , bên cạnh có chữ Đao đứng 刂 , là chữ Lưu 劉 , đây là chỉ Lưu Bang.

Dương 羊 là Dê phiếm chỉ năm Mùi, Mộc 木 là chỉ can Ất 乙 , Hán Cao Tổ được phong Vương năm Ất Mùi 206 tr.CN)

13.一土臨朝更不祥。 13 Nhất Thổ lâm triều cánh bất tường.

14.改年換國篡平床。 14 cải niên hoán quốc soán Bình sàng.

Tạm dịch và chú thích:

Một đất vào trong triều đình là điều chẳng lành.

Thay niên hiệu, đổi tên nước, cướp ngôi vua ở cái giường bằng.

(chữ Nhất 一 ở trên chữ Thổ 土 là chữ Vương 王 , chỉ Vương Mãng.

Bình 平 là Bình Vương, Sàng床  là giường, Bình Vương bị ép uống rượu độc khi đang ở trên giường.)

15.泉中湧出光華主。 15 Tuyền trung dũng xuất Quang hoa chủ.

16.興復江山又久長。 16 hưng phục giang sơn hựu cửu trường.

Tạm dịch và chú thích:

Suối nước vọt ra chúa rạng ngời.

Phục hồi lại non sông được lâu dài.

(chữ Tuyền 泉 , ở trên là chữ Bạch 白 , ở dưới là chữ Thủy 水 , chỉ huyện Bạch Thủy, Chữ Quang 光 chỉ vua Quang Vũ, vua Quang Vũ dấy binh từ huyện Bạch Thủy.)

17.四百年來更世界。 17 tứ bách niên lai canh thế giới.

18.日上一曲懷毒害。 18 Nhật thượng Nhất Khúc hoài độc hại.

Tạm dịch và chú thích:

400 năm tiếp theo có sự thay đổi.

Mặt trời lên một đoạn ôm giữ điều độc hại.

(Tây Hán 214 năm, Đông Hán 196 năm, gộp lại là 410 năm, tính tròn là 400 năm.

(chữ Nhất 一 , chữ Khúc 曲 , chữ Nhật 日 , chồng lên nhau là chữ Tào 曹 , chỉ Tào Tháo.)

19.一枝流落去西川。 19 nhất chi lưu lạc khứ Tây Xuyên.

20.三分社稷傳兩代。 20 Tam Phân xã tắc truyền lưỡng đại.

Tạm dịch và chú thích:

Một nhánh trôi dạt đến Tây Xuyên

Chia ba đất nước, truyền được 2 đời.

(Lưu Bị là tông thất nhà Hán, sau xưng đế ở Tây Thục, dược 1 phần ba thiên hạ. Chiêu Liệt truyền đến Hậu Chủ được 2 đời.

21.四十年來又一變。 21 tứ thập niên lai hựu nhất biến.

22.相傳馬上同無半。 22 tương truyền Mã thượng Đồng vô bán.

Tạm dịch và chú thích:

40 năm tới lại một lần thay đổi

Đồn rằng trên ngựa khi không có một nửa.

(Chiêu Liệt và Hậu Chủ cộng được 43 năm, lấy tròn là 40. Chữ Đồng 同 không có một nửa là chữ Tư  司    đây là chỉ họ Tư Mã )

            

23.兩頭點火上長安。 23 lưỡng đầu điểm Hỏa thượng Trường An.

24.委鬼山河通一占。 24 Ủy Quỷ sơn hà thông nhất chiếm.

25.山河既屬普無頭。 25 sơn hà ký thuộc Phổ vô đầu.

26.離亂中分數十秋。 26 ly loạn trung phân số thập Thu.

Tạm dịch và chú thích:

Hai đầu châm lửa lên Trường An

Giao cho con quỷ chiếm cứ cả non sông

Non sông đã thuộc về, khắp cả đều không có đầu

Loạn lạc chia lìa trong vài chục mùa thu

(hai đầu có chữ Hỏa 火 là chữ Viêm 炎, chữ Ủy 委 với chữ Quỷ 鬼 là chữ Ngụy 魏, chữ Phổ 普 không có đầu là chữ Tấn 晋 . Chỉ Tư Mã Viêm soán đoạt nhà Ngụy lập lên nhà Tấn. Tây Tấn ly loạn 52 năm, 18 nước, Đông Tấn.)

27.子中一朱不能保。 27 tử trung nhất Chu bất năng bảo.

28.江東復立作皇洲。 28 Giang Đông phục lập tác Hoàng Châu.

Tạm dịch và chú thích:

Trong đám con cái, một chút đẹp đẽ cũng chẳng giữ được

Tái lập kinh đô ở Giang Đông

(Thái Tử Huệ Đế, con giữa Hoài Đế, cháu là Mẫn Đế đều bị giết, họ Tư Mã tuyệt tự. Chữ Chu 朱 bỏ đi chữ Bát 八 là chữ Ngưu 牛 , chỉ việc Đông Tấn Nguyên Đế, mẹ là Hạ Hầu, thông dâm với một viên tiểu lại là Ngưu Kim mà sinh ra.)

29.相傳一百五十載。 29 tương truyền nhất bách ngũ thập tải.

30.釗到兔兒平四海。 30 Chiêu đáo Thố nhi bình tứ hải.

Tạm dịch và chú thích:

Đồn rằng được 150 năm

Đẽo gọt đến con thỏ, bình định khắp chốn.

(Tây Tấn 52 năm, Đông Tấn 103 năm, cộng 155 năm, nói tròn số là 150. Chữ Thố 兔 tức là chữ Mão 卯, tàu gọi năm Mão là con Thỏ. Chữ Chiêu  釗có chữ Mão 卯 ở trên là chữ Lưu 劉, chỉ tiếp theo nhà Tấn là Tống Vũ Đế Lưu Dụ.)

31.天命當頭六十年。 31 Thiên Mệnh đương đầu lục thập niên.

32.肅頭蓋草生好歹。 32 Túc đầu cái Thảo sinh hiếu đãi.

Tạm dịch và chú thích:

Đương đầu theo Mệnh Trời được 60 năm

Cái đầu ngay ngắn lợp cỏ nảy ra thích việc xấu xa.

(nhà Tống họ Lưu là triều đại đầu của thời Tiền Ngũ Đại, nên nói Thiên Mệnh đương đầu, được 8 đời, trải qua 60 năm thì mất. Tiếp theo là Nam Tề, Cao Đế là Tiêu Đạo Thành. Chữ Túc 肅 có Thảo 艹 đầu là chữ Tiêu 蕭 .)

33.都無真主管江山。 33 đô vô chân chủ quản giang sơn.

34.一百年前擾幾番。 34 nhất bách niên tiền nhiễu kỷ phiên.

35.耳東入國人離亂。 35 Nhĩ Đông nhập quốc nhân ly loạn.

36.南隔長安北隔關。 36 Nam cách Trường An, Bắc cách Quan.

Tạm dịch và chú thích:

Đều không phải là vua chân chính làm chủ non sông

100 năm trước mắt rối ren biết bao lần

Phía đông cái tai vào trong nước, người chịu chia lìa loạn lạc

Phía nam cách Trường An, bắc cách quan ải.

(sau nhà Hán, Trung Quốc đến thời kỳ đại loạn, ở đây là nói thời Tiền Ngũ Đại. Tiếp theo Tống là Nam Tể 5 đời vua được 23 năm, Nam Lương 4 đời vua được 55 năm, Nam Trần được 5 đời vua được 33 năm, gộp lại là 111 năm, gọi tròn là 100 năm. Chữ Đông  mà có Tai, hiểu với nghĩa có cái ở bên cạnh thêm vào, phụ nhĩ, là chữ Trần , đây là chỉ Nam Trần Trần Bá Tiên.)

37.水龍木易承天命。 37 Thủy Long Mộc Dịch thừa Thiên Mệnh.

38.方得江山歸一定。 38 phương đắc giang sơnn quy nhất định.

39.五六年來又不祥。 39 ngũ lục niên lai hựu bất tường.

40.此時天下又紛爭。 40 thử thời thiên hạ hựu phân tranh.

Tạm dịch và chú thích:

Rồng nước cây dời, theo mệnh Trời

Non sông được theo về một mối

Năm sáu năm tới lại chẳng lành

Lúc bấy giờ thiên hạ lại tranh giành, rối loạn.

(Nghiêm Quang cho rằng chữ Thủy chỉ can Nhâm, chữ Long chỉ năm Thìn, tức là năm, tháng, ngày hoặc giờ Nhâm Thìn tức là năm 572, nhưng chưa tìm được sự kiện phù hợp. Có ý kiến cho rằng Thủy là Nhâm, Long là Thương Long hoặc Thanh Long, chỉ phương Đông. Dần Mão Thìn cùng thuộc phương Đông, năm Nhâm Dần tức là năm 582, Trần Tuyên Đế bệnh chết. Chữ Mộc 木 với chữ Dịch 易 là chữ Dương 楊, chỉ Dương Kiên, Nhà Tùy kể từ khi tiêu diệt Nam Triều, đến khi mất vào tay nhà Đường, truyền được 3 đời, 29 năm, gọi tròn là 5*6=30 năm.)

41.木下男兒火年起。 41 Mộc hạ Nam Nhi Hỏa niên khởi.

42.一掃煙塵木易已。 42 nhất tảo yên trần Mộc Dịch dĩ.

Tạm dịch và chú thích:

Con trai ở dưới cây, dấy lên vào năm hỏa

Quét sạch khói bụi, cây dời xong.

Nam nhi=con trai tức là chữ Tử 子 , hợp với chữ Mộc 木  thành chữ Lý 李, chỉ Lý Uyên. Hỏa là can Đinh 丁, Lý Uyên khởi binh năm Đinh Sửu-617. Họ Dương kết thúc.)

43.高祖世界百餘年。 43 Cao Tổ thế giới bách dư niên.

44.雖見干戈不傷體。 44 tuy kiến can qua bất thương thể.

45.子繼孫承三百春。 45 tử kế tôn thừa tam bách Xuân.

46.又遭離亂似瓜分。 46 hựu tao ly loạn tự qua phân.

Tạm dịch và chú thích:

Thế giới của Cao Tổ hơn 100 năm

Tuy rằng có loạn lạc nhưng không bị tổn thương gì.

Con cháu nối nhau được 300 mùa xuân

Lại gặp phải ly loạn, chia năm sẻ bảy.

(Từ Cao Tổ Lý Uyên trong khoảng 100 năm, trải hai cuộc chiến, với Đột Quyết và Cốc Hồn, nhưng chính trị kinh tế vẫn ổn định và phát triển. Nhà Đường 618-907 được 288 năm, gọi tròn là 300 xuân.

47.五十年來二三往。 47 ngũ thập niên lai Nhị Tam vãng.

48.不真不假亂為君。 48 bất chân bất giả loạn vi Quân.

Tạm dịch và chú thích:

Năm mươi năm tới, hai ba qua

Chẳng phải chân cũng chẳng phải giả, rối loạn trong việc làm vua.

(2+3=5 chỉ thời Ngũ Đại, qua 56 năm thì kết thúc, gọi tròn là 50 năm. Thời Ngũ Đại truyền ngôi vua lung tung, nên nói bất chân bất giả, người thì truyền ngôi cho con, người thì truyền ngôi cho con nuôi, người thì truyền ngôi cho cháu của vợ.)

49.金豬此木為皇帝。 49 Kim Trư Thử Mộc vi Hoàng Đế.

50.未經十載遭更易。 50 vị kinh thập tải tao canh dịch.

Tạm dịch và chú thích:

Lợn vàng, cây này làm vua

Chưa hết 10 năm gặp thay đổi.

(Kim 金 chỉ can Tân 辛 , Chư 豬 chỉ chi Hợi 亥, tức là Tân Hợi. Chữ Thử 此  hợp với chữ Mộc 木  là chữ Sài 柴 . Hậu Chu Quách Uy lên ngôi năm Tân Hợi-951, truyền ngôi cho cháu vợ là Sài Vinh. Hậu Chu 3 vua được 9 năm.)

51.肖郎走出在金猴。 51 Tiêu lang Tẩu xuất tại Kim Hầu.

52.穩穩清平傳幾世。 52 ổn ổn thanh bình truyền kỷ thế.

Tạm dịch và chú thích:

Chàng trai yếu kém chạy ra ở con khỉ vàng

Yên ổn thanh bình truyền mấy đời.

(chữ Tiêu 肖 hợp với chữ Tẩu 走 là chữ Triệu 趙 chỉ Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dẫn. Kim là can Canh , Hầu là chi Thân , nhà Tống bắt đầu từ Canh Thân-960.)

53.一汴二杭事不巧。 53 nhất Biện nhị Hàng sự bất xảo.

54.卻被胡人通占了。 54 khước bị Hồ nhân thông chiếm liễu.

55.三百年來棉木終。 55 tam bách niên lai Miên Mộc chung.

56.三閭海內去潛蹤。 56 tam lư hải nội khứ tiềm tung.

Tạm dịch và chú thích:

Một Biện, một Hàng việc chẳng hay

Rồi bị người Hồ xâm chiếm hết

300 năm tới cây gạo hết

Mất dạng ở vùng biển Tam Lư

(Bắc Tống kinh đô ở Biện Kinh, Nam Tống kinh đô ở Lâm An-Hàng Châu-Chiết Giang. Bị diệt bởi Mông Cổ. Chữ Miên 棉 dùng đồng âm tức là chữ Miên 宀 , hợp với chữ Mộc 木 là chữ Tống 宋. Nhà Tống 960-1279 được 320 năm, gọi tròn 300. Vua quan, cung tần chạy ra biển bị chết chìm. Tam Lư là nơi Khuất Nguyên làm quan, cũng gọi Khuất Nguyên là Tam Lư đại phu.)

57.一兀為君八十載。 57 Nhất Ngột vi Quân bát thập tải.

58.淮南忽見紅光起。 58 Hoài Nam hốt kiến Hồng Quang khởi.

59.八隻牛來力量大。 59 Bát chích Ngưu lai lực lượng đại.

60.日月同行照天下。 60 Nhật Nguyệt đồng hành chiếu thiên hạ.

Tạm dịch và chú thích:

Một cao vọt lên làm vua 80 năm

Hoài Nam chợt thấy ánh sáng màu hồng dấy lên

Tám con trâu đến, lực lượng lớn

Mặt trời mặt trăng cùng đi với nhau soi sáng thiên hạ.

(chữ Nhất 一 và chữ Ngột 兀 là chữ Nguyên 元 , nhà Nguyên được 89 năm, gọi tròn là 80. Khởi nghĩa Hồng Cân ở Hoài Nam. Chữ Bát 八 và chữ Ngưu 牛 là chữ Chu 朱 , chỉ Chu Nguyên Chương, chữ Nhật 日 và chữ Nguyệt 月 là chữ Minh 明 chỉ nhà Minh.)

61.土猴一兀自消除。 61 Thổ Hầu Nhất Ngột tự tiêu trừ.

62.四海衣冠新彩畫。 62 tứ hải y quan tân thái họa.

Tạm dịch và chú thích:

Khỉ đất một mình cao vọt  bị tiêu diệt

Bốn bể trang phục thay đổi đẹp đẽ.

(Thổ là can Mậu, Hầu là chi Thân, nhà Nguyên bị tiêu diệt năm Mậu Thân-1368. Khắp nơi đều thay đổi mang sắc thái mới.)

63.三百年來事不順。 63 tam bách niên lai sự bất thuận.

64.虎頭帶土何須問。 64 Hổ đầu đái Thổ hà tu vấn.

Tạm dịch và chú thích:

300 năm tới việc chẳng xuôi

Đầu hổ dính đất, sao phải hỏi.

(nhà Minh 1368-1644 được 277 năm, gọi tròn 300. Hổ là chi Dần  , Thổ là can Mậu, năm Mậu Dần Sùng Trinh 11, hạn hán, nạn châu chấu, tháng 9, quân Thanh theo ba đường kéo xuống, thiên hạ mất mùa, đói rét, loạn lạc.)

65.十八孩兒跳出來。 65 Thập Bát Hài Nhi khiêu xuất lai.

66.蒼生方得蘇危困。 66 thương sinh phương đắc tô nguy khốn.

Tạm dịch và chú thích:

18 đứa trẻ chạy túa ra

Trăm họ được mưa móc trong lúc nguy khốn.

(Hài Nhi là cách nói khác của Tử 子 , hợp với Thập 十 Bát  八 là chữ Lý 李 , chỉ Lý Tự Thành. Ngày 17-3, Lý Tự Thành vây Bắc Kinh, Sùng Trinh treo cổ tự tử ở Mai Sơn. Tháng 5 quân Thanh lấy được Bắc Kinh, tình hình dần ổn định.)

67.相繼春秋二百餘。 67 tương kế xuân thu nhị bách dư.

68.五湖雲擾又風顛。 68 Ngũ Hồ vân nhiễu hựu phong điên.

Tạm dịch và chú thích:

Nối tiếp được hơn 200 năm

Ngũ Hồ mây gió nổi lên ầm ầm

(nhà Thanh 1644-1909 được 266 năm. Ngũ Hồ là phiếm chỉ Trung Quốc, mây gió nổi lên là chỉ các cuộc khởi nghĩa cuối thời Thanh.)

Phía trên, phần lớn là dựa vào chú thích của Hán Nghiêm Quang, một nhân vật được cho là người thời Thanh, mượn danh Nghiêm Tử Lăng đời Hán. Việc này là chưa thể khảo cứu được. Chính văn của bản này lấy ở Di Hòa Viên năm 1860, sao lưu-chụp ảnh-in ấn năm 1867. Tất Hán Nghiêm Quang phải sống trước thời đó. Đoạn sau chờ lịch sử chứng thực chứ không bị chú tiếp.

69.人丁口取江南地。 69 Nhân Đinh Khẩu thủ Giang Nam địa.

70.京國重新又一遷。 70 kinh quốc trùng tân hựu nhất thiên.

Tạm dịch và chú thích:

Đàn ông lấy cửa ngõ ở đất Giang Nam

Kinh đô lại đổi mới, lại dời đi một lần nữa.

(có ý kiến cho rằng chữ Đinh 丁và chữ Khẩu 口 là chữ Thạch 石 , chỉ Tưởng Giới Thạch, Trung Hoa Dân Quốc định đô ở Nam Kinh, tức là Giang Nam. Sau đó lại thay đổi lần nữa, Bắc Kinh và Đài Bắc.)

71.兩分疆界各保守。 71 lưỡng phân cương giới các bảo thủ.

72.更得相安一百九。 72 canh đắc tương an nhất bách cửu.

Tạm dịch và chú thích:

Chia đôi cương giới, chỗ nào giữ chỗ đó

Duy trì như thế Một, Trăm, Chín.

(có ý kiến cho rằng đây là sự xuất hiện Đảng Cộng Sản và Quốc Dân Đảng ở Trung Quốc, việc eo biển Đài Loan. Một Trăm Chín, là 109 hay 100-9=91? Thời điểm kể từ 1909, 1912, 1928 hay 1949?)

73.那時走出草田來。 73 na thời tẩu xuất Thảo Điền lai.

74.手執金龍步玉堦。 74 thủ chấp Kim Long bộ Ngọc giai.

75.清平海內中華定。 75 thanh bình hải nội trung hoa định.

76.南北同歸一統排。 76 nam bắc đồng quy nhất thống bài.

Tạm dịch và chú thích:

Khi nào chạy ra, cỏ ruộng tới

Tay cầm rồng vàng, bước lên thềm ngọc

Trong nước thanh bình, Trung Hoa mới đứng vững

Nam Bắc cùng về một mối.

(có ý kiến cho rằng chữ Thảo 草 và chữ Điền 田 là chữ Miêu 苗 )

77.誰知不許乾坤久。 77 thùy tri bất hứa Càn Khôn cửu.

78.一百年來天上口。 78 nhất bách niên lai Thiên thượng Khẩu.

79.木邊一兔走將來。 79 Mộc biên nhất Thố tẩu tương lai.

80.自在為君不動手。 80 tự tại vi quân bất động thủ.

Tạm dịch và chú thích:

Ai hay trời đất chẳng lâu dài

100 năm tới trên Trời có mồm

Bên cây một con thỏ chạy tới phía trước

Hẳn được làm vua (nên) không cần ra tay.

(có ý kiến cho rằng, chữ Thiên 天 có chữ Khẩu 口 ở trên là chữ Ngô 吴. Chữ Thố 兔 là Mão 卯, hoặc Mộc 木 cạnh Mão卯, là Liễu 柳 , hoặc Mộc 木 chỉ can Ất  tức là Ất Mão.)

81.又為棉木定山河。 81 hựu vi Miên Mộc định sơn hà.

82.四海無波二百九。 82 tứ hải vô ba nhị bách cửu.

Tạm dịch và chú thích:

Lại làm cây gạo định được non sông

Bốn bể không sóng được hai trăm chín.

(ở đây lại có chữ Miên Mộc, không hiểu có giống phần trước chỉ chữ Tống 宋 không?)

83.王上有人雞上火。 83 Vương thượng hữu Nhân Kê thượng Hỏa.

84.一番更變不須說。 84 nhất phiên canh biến bất tu thuyết.

85.此時建國又一人。 85 thử thời kiến quốc hựu Nhất Nhân.

86.君正臣賢垂黼黻。 86 quân chính thần hiền thùy phủ phất.

87.平定四海息干戈。 87 bình định tứ hải tức can qua.

88.二百年來為社稷。 88 nhị bách niên lai vi xã tắc.

Tạm dịch và chú thích:

Trên vua có người, trên gà có lửa

Lại một lần thay đổi, chẳng nên nói

Bấy giờ dựng nước lại có một người

Vua ngay quan giỏi, rủ áo đẹp.

Dẹp yên bốn bể, dừng chiến tranh

200 năm tới làm xã tắc.

(có ý kiến cho rằng, chữ Vương 王 ở trên có chữ Nhân 人 là chữ Toàn 全. Hỏa 火 là can Đinh 丁 Kê 雞 là chi Dậu 酉 chỉ Đinh Dậu. Chữ Hựu  又và chữ Nhất 一 là chữ Văn 文 , hoặc Nhất 一 với Nhân 人 là chữ Đại 大 . 黼黻 Phủ Phất là quần áo thêu thùa đẹp đẽ, như Tả Truyện có chép 左傳．桓公二年：火龍黼黻，昭其文也.  Cũng còn dùng để tỷ dụ về văn chương bóng bảy như Bắc Tề thư-Văn uyển truyện chép 北齊書．卷四十五．文苑傳．序：摛黼黻於生知，問珪璋於先覺.)  

89.二百五十年中好。 89 nhị bách ngũ thập niên trung hảo.

90.江南走出釗頭卯。 90 Giang Nam tẩu xuất Chiêu đầu Mão.

91.大好山河又二分。 91 đại hảo sơn hà hựu nhị phân.

92.幸不全亡莫嫌小。 92 hạnh bất toàn vong mạc hiềm tiểu.

Tạm dịch và chú thích:

Trong 250 năm tốt đẹp

Giang Nam chạy ra gọt đầu Mão

Non sông rất tốt đẹp lại chia đôi

May không mất hết, chớ e là còn lại nhỏ.

(chữ Chiêu đầu Mão, lặp lại như phần trước, chưa rõ là có cùng ý chỉ chữ Lưu 劉 không.)

93.兩人相見百忙中。 93 Lưỡng Nhân tương kiến Bách mang trung.

94.治世能人一ㄙ弓。 94 trị thế năng nhân nhất Khư Cung.

95.江南江北各平定。 95 Giang Nam Giang Bắc các bình định.

96.一統山河四海同。 96 nhất thống sơn hà tứ hải đồng.

Tạm dịch và chú thích:

Hai người nhìn nhau, trăm thứ bận bịu ở trong

Người có khả năng trị thế một cái cung

Nam sông Trường Giang, Bắc sông Trường Giang đều bình định

Nhất thống non sông, bốn bể cùng một mối.

(có ý kiến cho rằng, hai chữ Nhân 人 nhìn nhau là chữ Tùng 从  phồn thể là 從. Chữ Khư ㄙ và chữ Cung弓là chữ Hoằng 弘.)

97.二百年來為正主。 97 nhị bách niên lai vi chính chủ.

98.一渡顛危猴上水。 98 nhất độ điên nguy Hầu thượng Thủy.

99.别枝花開果兒紅。 99 biệt chi hoa khai quả nhi Hồng.

100.復取江山如舊許。 100 phục thủ giang sơn như cựu hứa.

Tạm dịch và chú thích:

Hai trăm năm tới làm chính chủ

Một lần nghiêng đổ, con khỉ trên nước

Một cành riêng nở hoa, quả màu hồng

Thu lại non sông như đã hẹn.

(có ý kiến cho rằng, Hầu 猴 là chi Thân 申 Thủy 水 là can Nhâm 壬 chỉ Nhâm Thân.)

101.二百年來衰氣運。 101 nhị bách niên lai suy khí vận.

102.任君保重成何濟。 102 nhiệm quân bảo trọng thành hà tế.

103.水邊田上米郎來。 103 Thủy biên Điền thượng Mễ lang lai.

104.直入長安加整頓。 104 trực nhập Trường An gia chỉnh đốn.

105.行仁行義立乾坤。 105 hành nhân hành nghĩa lập Càn Khôn.

106.子子孫孫三十世。 106 tử tử tôn tôn tam thập thế.

Tạm dịch và chú thích:

200 năm tới khí vận suy

Dặn anh giữ gìn, nên làm thế nào để vượt qua được

Trên ruộng bên cạnh nước, chàng gạo tới

Vào thẳng Trường An, sắp xếp lại

Làm việc nhân nghĩa, dựng thể chế

Con con cháu cháu kéo dài 30 “thế”.

(có ý kiến cho rằng, chữ Thủy 水 chữ Điền 田 và chữ Mễ 米 là chữ Phan (Phiên) 潘 . Người  Hán đến lúc cuối, tộc người khác sẽ làm chủ Trung Hoa, xây dựng thể chế tốt đẹp. Thế 世 là 30 năm, 30*30=900 năm.)

107.我今只算萬年終。 107 ngã kim chỉ toán vạn niên chung.

108.剝復循環理無窮。 108 Bác Phục tuần hoàn lý vô cùng.

109.知音君子詳此數。 109 tri âm quân tử tường thử số.

110.今古存亡一貫通。 110 kim cổ tồn vong nhất quán thông.

Tạm dịch và chú thích:

Ta nay chỉ tính toán vậy thôi, bài ca 10 ngàn năm đến đây là hết

Suy thoái rồi phục hồi, lẽ tuần hoàn không bao giờ có chỗ cuối

Người quân tử biết nhau, sẽ rõ về (lý) số này

Việc còn mất xưa nay có thể biết suốt được.

(quẻ Bác chỉ suy vi, âm trưởng mà dương đến lúc cuối. Quẻ Phục chỉ bắt đầu trở lại, khí nhất dương bắt đầu sinh.)

Trên đây là Càn Khôn Vạn Niên Ca, được cho là của Khương Tử Nha đời Chu làm. Vạn Niên là kể từ khi có tộc người Hán, nên bắt đầu từ Phong Hậu, Nữ Oa.

Càn Khôn Vạn Niên Ca (bản1867)

Bìa

Lời đầu sách

Lời cuối sách

Bản Càn Khôn Vạn Niên Ca

xuất bản năm Dân Quốc 36

Tàng bản Trình Công sấm ký của một nhà nho họ Nguyễn ở Thái Bình

Trạng nguyên Trình thị sấm ký

1. thung dung mở thấy quyển vàng

chép ghi một bản rõ ràng phân minh

từ ngày Lang đến nước người

xem thấy sấm Trời cao giá thập phân

kể từ nước Lạc Long Quân

đắp đổi xoay vần chí Lục Thất gian

khéo tuần hoàn chẳng sai tơ mảy

thấy quyển vàng xem đọc đã thông

mấy tuần là đã tinh dùng

ngàn vàng chẳng xứng ngàn công chẳng mầu

11. bởi lòng Trời ghín đã âu

ngộ tự dặn bảo trước sau mọi lời

không công sự bởi lòng Trời

suy ra cho thấu sự đời xiết bao

chẳng sai tơ hào cũng vậy

chép để truyền ai nấy xem cho

những câu nhiệm nhặt khôn dò

ai ai lường được trượng phu hơn người

nay xem chữ một nghĩa mười

nói xuôi cũng được ngược lời cũng nên

21. kể từ tuần vận Tiên Hiền

 Tiên Hoàng được thập nhị niên những là

Đại Hành trị vì quốc gia

niên tam thập nhị truyền nhà Lý nay

nhị bách lục thập niên rày

nhà Trần khóa này kế hậu đời trên

nhất bách thất thập ngũ niên

Mạc gia tiếm thiết lên truyền kinh sư

xưa làm Lực Sỹ Đô Du

Trời cho lên trị làm Vua một đời

31. lục thập lục niên ba người

Vua Lê tái trị mọi loài dẹp an

Mạc nay vô đạo chẳng hiền

Trời làm một phút bay lên đến rừng

Lê gia mở vận trung hưng

Trịnh thị phù lập tá chưng trị đời

vạn dân chốn chốn đôi nơi

Đông Tây Nam Bắc hàm lai phục thần

suy xem vậy biết hòa luân

Đinh Lê Lý Trần sấm hãy còn ghi

41. Trịnh Nguyễn cùng đồng nhất chi

lại cướp lấy vì tiền trái báo oan

cho nên Thiên Đạo tuần hoàn

đôi bên quái nước tiếm tan một giờ

sự này còn dấu nẻo xưa

Đông Tây tử trận Bắc thu cung tần

Trịnh thị dầu có muôn dân

ắt là đến tuần khôn chống hổ vay

lòng Trời vận đã đến ngày

để cho Nguyễn nó sau này báo ơn

51. sự sao chẳng biết nguồn cơn

khi tham lại thấy thiệt hơn chẳng nài

Trịnh kia cậy mạnh đua tài

Nguyễn nó vàng mười có kém chi cân

làm chi tẩu tán muôn dân

binh bì thực tận xoay vần suy vi

sự Trời chỉn đã nên bia

bởi lo chẳng thấu mà suy chẳng tường

đời sao lấy Bá làm Vương

Tôi sao khi Chúa đạo thường thủ nay

61. trong kinh luân ắt đã chầy

Gà liền trục Chó có ngày báo ân

Trịnh Vương làm sự bất nhân      

đến ngày mạt tuần phải thấy oan gia

Nguyễn nó cường dũng sự cơ

ơn xưa Tề tử vốn xưa còn truyền

làm chi nên nghiệp Đế Vương

thế học chưa tường sao biết là đâu

Mạc kia dầu có cơ cầu

cải táng bất tái khôn cầu trung hưng

71. đành thay Lê bại Trịnh suy

vận truyền đến kỳ Thánh Chúa Hiền Quân

Trời còn đồ thán sinh dân

đến khóa Mạt Tuần mới tỏ sự cơ

đôi bên quái quỷ chu hư

Thánh Nhân bất chiến trị dư muôn đời

Nguyễn thị lục thập số Trời

ai có vàng mười chưa dễ bán rao

có lời khuyên kẻ Anh Hào

đợi vua Ngiêu Thuấn ngày nào sẽ hay

81. bốn Phật xuất thế đã chầy

chờ tháng chờ ngày cho hợp mới nên

Thánh Nhân ấy đã ra điềm

khuyên ai chưa biết thì xem cho tường

hữu xạ thời tự nhiên hương

có dễ tầm thường thuốc dấu bán rao

nắng lâu ắt có mưa rào

bụi trần gió phảy xôn xao cày bừa

bèo thảo khi đợi khi chờ

giăng buồm đợi gió cày bừa đợi cơn

91. tuần hoàn Tuệ xuất có phương

sự ấy đã tường ắt chẳng hồ nghi

Trịnh Lê đã mãn tư kỳ

tuần này bất chiến vậy thì cũng tan

Trời sai Nguyễn nó hào cường

báo thù ngày trước nghiệp Vương bất thành

ai tu học lấy Chân Kinh

thịnh suy trị loạn xoay vần chẳng thôi

tuần này cơ cẩn luân hồi

Thiên sầu Địa thảm lòng Trời chẳng an

101. Trời sai Vương Quỷ mọc liền

để cho lừng lẫy giang biên khóa này

bời bời đua sức ra tay

người hãy bừa cày ta thử cấy chơi

khuyên người Tứ Trấn đàng ngoài

giữ lấy những lời trong Sấm chẳng sai

kìa ai còn chưa dùng Thư

đợi kỳ Hoa Phù mới biết rằng linh

sự này mãn ý đã đành

khuyên ai tu hành tìm đến Khảm phương

111. nói đâu cho hết tỏ tường

đến ngày mạt thế cường hào ghê thay

sự Tiên thất thác bởi Trời

kim ra lại những chuyện hay bây chừ

gió cuồng đã sớm lại trưa

còn đàn cửu khúc còn thơ chữ đề

kẻ Tần Vương ngu mê chẳng biết

nguồn cơn Dê lại giết Dê

đến khi thực tận binh bì

Âm Binh ở giữa ai thì biết đâu

121. thấy Thành Đô tiếng lo úng úng

cũng lòng Trời chống thế nao

xem ngày mong vững chiêm bao

nào đâu còn thấy ước ao thái bình

một góc thành nhẹm xem chúng Quỷ

muôn Quỷ một lòng ích kỷ hại nhân

bốn phương bụi bụi hồng trần

sáng bừng tỏ lửa lưỡng phân Bĩ tuần

 bán mua những ức dân lấy bạo

âu đôi loài Thỏ, Cáo đua nhau

131. Nhân Nguyên tuần hết đã lâu

bây giờ thiên hạ âu sầu càng ghê

Hùm kia lạc dấu khôn về

Mèo con chi chí tìm về cố hương

chân Dê móng Khỉ leo tường

giữ nhau ai dễ sửa sang một mình

trong thành chốn chốn hư kinh

chân Khỉ leo tường Tín Sứ đã sang

   chốn Thành Đô tắc giang lặng lẽ

trong đôi xuân liên phá Tổ Long

(tức Hà Nội thành)

141. Quốc trung Kinh dụng, Cáo không

trong thành vả lại khiếm hung vũ tàn

Gà kia gáy ở bên tường

chẳng yêu thời cũng bất tường chẳng không

thủy binh cờ sí vầng hồng

bộ binh rầm rập như ong kéo hàng

đấng hiên ngang nào ai có biết

ấy Bắc binh sang việc chi chăng

ai còn khoe trí khoe năng

cấm kia bắt nọ tưng bừng đôi nơi

151. chưa từng thấy đời nào sự lạ

bỗng khiến người giá họa cho dân

muốn bình sao chẳng lấy nhân

muốn an sao chẳng giục dân cấy cày

khác chi thời Hoàn Linh nhà Hán

đúc tiền ra bán tước cho dân

xưng xe những chẳng cậy quân

nào hay Thiên Vận xoay vần chí công

mấy đời cung nặng tay dễ vác

lòng báo thù ai nỡ để cho

161. cát lầm bốn bể can qua

Mạc kia chẳng được lại ra vác về

quần hương binh dấy nước khe

kẻ xưng cứu nước người khoe đắc thời

 xem Đoài phương thời Trời bất tạo

thấy Vỹ Tinh thời tháo cho mau

chớ còn tham tước tham giàu

tìm nơi tam hiểm mới hầu bảo thân

trẻ con mang lệnh tướng quân

ngỡ uy đã dấy ngỡ nhân đã nhường

171. hãy xem gương U Vương đời trước

đã nghĩa nhân sao chước tiểu nhân

đôi kỳ bọ kiến xu lân

cho nên những kẻ trung thần phải tu

ví Thu đầu núi đỉnh Thu

thừa cơ mới nổi phục thù một cơn

để những quân phục thù thơi thới

lòng Trời xui ai nấy biết cho

phá Điền cuối Khỉ đầu Thu

Ếch kia mới động thập thò liền sang

181.Mão cung vân vụ khác thường

Trong thành khôn xiết hung hoang mịt mù

Lưu Tinh hiện trước đôi Thu

bấy giờ thiên hạ mịt mù cả năm

coi thấy những sương xâm tuyết lạnh

loài Bất Bình tranh mãnh hung hăng

thành ao cá lửa tưng bừng

kẻ ngàn Đông Hải người rừng Bắc Lâm

chiến trường chốn chốn cát lầm

kẻ nằm đầy núi người trầm đầy sông

191.sang thu chin huyết hồng tứ dã

nổi đàn Dê tranh phá càng ghê

đầu Đông đồ thán Sinh Lê

bấy giờ thiên hạ khôn bề tựa nương

kẻ thời thửa bị hung tàn

kẻ thời bận của những toan khốn mình

Chó nhấm dựng tổ cắn vang

cũng đồ Vương Bá xuất binh thủ thành

bời bời đua mạnh tranh hoành

phá cây đánh đá liên binh tối ngày

201.bể thanh cá phải ẩn cây

đất bằng nổi sóng cát bay bụi mù

nào ai đã dễ biết dù

thủy chiến bộ chiến mặc dầu đôi nơi

cây khô lá úa đôi ngàn

một làng còn mấy chim đàn bay ra

bốn phương cùng có can qua

làm sao cho biết khóa hòa bảo thân

Khảm phương thực có Chân Nhân

quân Tiên khởi nghĩa chẳng phân hại người

211.tìm cho được chốn được nơi

sơn lâm một dải trú nay cho đành

bốn bề núi đá mọc xanh

có đường tiểu bá nương mình để an

Đông Nam nhiều những phen tan tác

lánh cho xa kẻo mắc đao binh

Bắc Kinh định thực Đế thành

đấu mình chưa dễ đấu danh được nào

chim Hồng vỗ cánh bay cao

tìm cho được chốn mới vào Thần cơ

221.ai dễ cứu con thơ sa giếng

đều một lòng tranh chiến đua nhau

vạn dân chịu khổ âu sầu

kể dư nhị ngũ mới hầu cứu cho

cày bừa tu được ngày mùa

bây giờ bỏ ruộng lọ là mặc ai

uy gia đức phủ viễn lai

chẳng phiền dân nhọc chẳng nài dân lương

vì điềm Trời tượng mở đời nay

tự Sâm mọc rày họ Lý tự tiên

231.vốn dòng Y Bát còn truyền

nay xem Tứ Bảo còn in đời đời

Thần Quy mấy Nỏ ở Trời

 để làm Thần Khí thửa nơi trị trường

lại nói sự Hoàng Giang sinh Thánh

dòng Bảo Giang Thiên định ai hay

Lục Thất cho biết khóa này

Phụ Nguyên chỉn thực ở rày Tào Khê

có thày Nhân Thập đi về

tả hữu phù trì đều có binh quân

thi vân

241.nhị thủy tu lai cát nhất khu

cứu vạn dân phi

duy quyền nghi trợ

ức diệc hữu vinh thân

245.tích nhật Đường Lang khởi bổ Thiền

bất tri Hoàng Tước tại thân biên

Hoàng Tước bị Đấu Nhân xạ lạp

Đấu Nhân đáo xứ Hổ Lang khiên

bả xạ Lạp Nhân sa hãm tỉnh

vô tri đáo xứ Hổ tương liên

nan tri nhất mệnh hoàn nhất mệnh

báo ứng phân minh tại nhãn tiền

254.Tuệ Tinh xuất hiện khóa Long Xà

Thần Khí an tồn cửu cửu gia

Hình Ngưu ngộ Mã thiên hạ động

toán lai thiên hạ xất sơn hà

258.Long vĩ Xà đầu khổ chiến tranh

can qua xứ xứ khởi đao binh

Mã đầu Dương túc anh hùng tận

Thân Dậu nguyệt gian kiến thái bình

từ viết

262.Mã Bạch Xỉ là tự 

Vi thủy là danh Mã

Ngọ tuế để đã dành dành

can qua chỉ kiến Giang Đông xuất

tầm đáo Bắc phương xứ ngộ Minh Quân

267.Tý Sửu bần bạc khổ

Dần Mão bị hung ương

Thin Tỵ ly thân thích

Ngọ Mùi quy cố hương

Thân Dậu Minh Quân xuất

Tuất Hợi thái bình ca

Hựu viết

273.dục thức Thánh nhân xứ

xuất ứng Bảo Giang

dục thức Thánh nhân thất,

Bảo Cái thủy trung tàng

dục thức Thánh nhân danh,

Mộc hạ liên Đinh Khẩu

dục thức Thánh nhân nhĩ diện,

thông chước tu tầm chương cú

hựu viết

281.Giang Nam nhị thủy diện

ngôn tại sơn xuất vô hổ lang

thất thập nhị Hiền Tướng

phụ tá Thánh Minh Quân

phá Điền Thiên tử xuất

bất chiến tự nhiên thành

tái viết

287.có phen Đông lại về Đông

Bắc Nam thôi lại bế bồng con sang

người tìm chốn xôn xao

ta lại tìm nơi vắng vẻ

291.nhập Hải Môn đồ

Nhật chấn Thành Đô  

  Thiên cao Địa hiểm

hạ đắc giang hồ

thượng Thiên cửu thốn

dân xã cận vô

Đông Tây Nam Bắc

thôn ngọc trung hồ

299.kể từ Thìn Tỵ mà đi

Rồng thời chết lụt Rắn thời chết khô

301.Tân Lang bán chẳng ai mua

cơm chia từng bát gạo lừa từng thưng

đến năm Dê mọc hai sừng

càng thêm khiết lận bởi gừng chua cay

Quỷ Đông trượng ở vầng cày

ruộng dừ tan tác cỏ cây tơi bời

Quỷ Đông đánh bả tinh trời

Quỷ Đông thất thế đoạn đời Quỷ Đông

Gà kia nằm ở trong lồng

trông xem thấy chủ trong lòng vui thay

311.bốn phương bảng lảng Đông Tây

   chó không tiếng cắn người không rình mò

Lợn kia nằm ở trong lò

bán trăm quan quý chẳng lo điều gì

dầu ai xem xét chẳng ra

vòng trong Thái Tuế mười ba năm tròn

Khỉ lớn cho đến Khỉ con

Nhân Nguyên tuần hết chi còn biết nhau

diệt cường thần Tổ xưng căn

phù Đế thất giành cây kiều mộc

321.đừng khinh Gà choắt trong lồng

có khi Gà choắt ra dòng Kim Kê

Sấm văn hư thực ở người chép để

chẳng biết suy thời nghĩ rằng hư

suy ra cho thấu chẳng điều nào sai

hựu tha bản

nhất sĩ anh hùng tận

song thiên nhật nguyệt vô.

Tạm dịch và chú thích :

Vẫn nghe nói, Sấm Trạng được lưu truyền tới nay có nhiều cách : do con cháu Trạng, do học trò...Trong đó có thuyết nói rằng : khi giặc Pháp bỏ bom làng Cổ Am, quê Trạng Trình, thì có bung ra một quyển Sấm Trạng. Văn bản này được cho rằng, chính là bản phát hiện được khi Pháp đánh bom Cổ Am. Ở bản này, mạch văn thông suốt, lớp lang thứ tự khả năng không bị đảo lộn, thêm bớt. Chúng tôi xin được đăng toàn văn văn bản này.
3. Lang = Pháp, nước Pháp, theo cách gọi theo âm hán việt : Phú Lãng Sa, Phú Lang Sa, Phật Lăng. câu này và câu dưới chỉ sự xuất hiện của bản sấm này.
13. không công sự = không làm nên việc gì, không làm được trò trống gì.
22. thập nhị niên = mười hai năm.
24. niên tam thập nhị = năm ba mươi hai.
25. nhị bách lục thập niên = 260 năm.
27. 175 năm.
31. lục thập lục niên = 66 năm.
36. họ Trịnh dựng lại nhà Lê, thực ra họ Lê chẳng làm trò trống gì.
38. khắp nơi nổi dậy chống lại họ Trịnh với chiêu bài phù Lê.
46. Quang Trung lấy Ngọc Hân.
62. Năm Nhâm Tuất 1802.
66. chưa hiểu được nghĩa chữ Tề (nước Tề). có thể là chữ Tế (con rể) do chép nhầm.
77. lục thập = 60. nhà Nguyễn được 60 năm, từ khi Pháp vào thì chỉ là bù nhìn mà thôi. vả lại có nghi án trong lịch sử, Tự Đức chưa chắc đã phải là con Thiệu Trị. vụ việc tráo con của ông đồng hao Trương Đăng Quế, việc dùng vũ lực để đưa Tự Đức lên ngôi...cũng như khi Bảo Đại ra đời, trong dân có câu "thái hậu hoang thai đã đẻ rồi, giống Tây như lột ối giời ôi", thực tế Khải Định không có khả năng sinh lý. ở đây có ý kiến cho rằng nhà Nguyễn không những bù nhìn mà còn thất thống.
79.80. nói thêm về việc nhà Nguyễn không phải là chân chúa. bậc anh hào phải xem xét.
81. có bản chép "bốn Bụt" cũng tương tự.
89. có bản chép "qua cơn khi đợi khi chờ". chúng tôi theo nguyên bản, thấy cũng có nghĩa, "bèo thảo" chỉ dân đen.
96. việc làm của nhà Nguyễn sau khi có chính quyền là không hợp lòng người. trả thù Quang Trung đê hèn, đào mộ, đánh thây, cho vào đại bác bắn...những người có học và am hiểu ở Bắc Hà không chấp nhận được, phần nhiều không ra làm quan. sự phân biệt các vùng miền cũng bắt đầu do nhà Nguyễn, phân biệt đàng trong đàng ngoài, không tin người đàng ngoài. bắt người đàng ngoài phải theo cung cách đàng trong, gây ra nhiều cảnh cười ra nước mắt "tháng tám có lệnh vua ra, cấm quần không đáy người ta hãi hùng, không đi thì chợ không đông, mà đi thì cướp quần chồng sao đang", chuyện cấm gái góa không được tái giá còn dấu vết trong hề chèo "cu sứt"....nhà Nguyễn nhiều võ mà ít văn, tự ty về học thuật, khi xem văn sách của thí sinh Bắc Hà nhiều chữ không đọc được, ra quy chế dùng chữ trong Khang Hy Tự Điển. trong khi đó KHTĐ không phải là toàn bị. tình trạng này kéo dài ở miền trong, trong nhiều văn bản chữ Hán Nôm, có nhiều chữ các học giả không đọc được hoặc đọc nhầm.
105. Tứ Trấn = Tứ Chí = Kinh Bắc + xứ Đông + xứ Đoài + Sơn Nam. đây là chỉ đồng bằng trung du Bắc Bộ, trừ Kinh Thành ra.
113. những cái gọi là phép Tiên bị mất đi (thất), bị sai đi (thác) là do vận Trời.
114. nên nay nảy sinh muôn trò bịp bợm, hòng nhiều lợi ích đê hèn dưới chiêu bài tín ngưỡng, tâm linh...
119. thực tận = hết thứ để ăn. binh bì = lính tráng mệt mỏi.
121. ở Kinh Thành (Thủ Đô) mà lúc nào cũng nơm nớp lo sợ.
128. lưỡng phân = chia hai. Bĩ tuần = lúc khốn khó bế tắc.
129. mua bán với dân chúng bằng cách ức hiếp tàn bạo.
131. Nhân Nguyên : một nguyên trong ba nguyên, theo thuyết Tam Nguyên, gồm Thiên, Địa, Nhân.
135. Dê = Mùi, Khỉ = Thân
137. lại nhắc lại ý câu 121, trong các thành phố mà rỗng không (hư), lo sợ (kinh).
138. Khỉ = Thân, Tín Sứ = sứ giả đưa tin. có ý kiến cho là ứng với việc khởi động hòa đàm Pa-ri.
139. có người cho rằng ứng với việc đi sơ tán (tản cư)
140. có người cho rằng ứng với việc Mỹ bỏ bom Hà Nội.
152. tất cả là sai ở dân, mà chịu tội cũng là dân !
165. có ý cho rằng đây là thoát ý câu "Đoài cung ẩn tinh".
171. U Vương = Chu U Vương, một hôn quân, đam mê sắc dục, làm nhiều trò bại nhân luân. đánh mất lòng tin của thiên hạ và chết vì nó (chư hầu không đến cứu).
180. chữ Ếch nôm, chữ Trùng + chữ Ích, chữ Ải gồm chữ Phụ + chữ Ích.
183. Lưu Tinh = sao chổi.
201. bể thanh = biển trong.
206. chỉ việc im ắng, vắng người.
210. Tiên = thần tiên.
227. oai và đức bao trùm đến cả vùng xa xôi.
228. không kêu gọi hoặc bắt dân đóng góp sức người sức của.
230. Sâm = sao Sâm, một trong Nhị Thập Bát Tú.
231. Y Bát = truyền thừa có gốc gác bằng chứng.
233. theo truyện Thần Kim Quy và Nỏ Thần.
   thơ rằng
241. hai dòng nước chảy lại một khu đất tốt đẹp.
242. cứu muôn dân không.
243. chỉ có quyền nên giúp.
244. ép rằng có vinh thân.
245. ngày trước Bọ Ngựa bắt Ve Sầu
246. chẳng hay Sẻ Vàng ở cạnh mình
247. Sẻ Vàng bị thợ săn bắn bắt
248. thợ săn đến chỗ Hổ Sói vây
249. bất chợt thợ săn rơi xuống giếng
250. không biết đến chỗ Hổ ngay bên
251. khó biết đều là mệnh số cả
252. báo ứng rõ ràng ở trước mắt.
254. Sao Chổi hiện ra ở thuở Rồng Rắn
255. Thần Khí giữ yên ở chín chín (81) nhà. 
256. Trâu bị thương gặp Ngựa, thiên hạ bắt đầu rục rịch.
257. tính ra rằng lúc ấy thiên hạ mới lộ ra núi sông (quốc gia).
258. đuôi Rồng đầu Rắn khổ vì chiến tranh.
259. chiến trận dấy lên ở khắp nơi.
260. đầu Ngựa chân Dê anh hùng đến lúc cuối.
261. đến năm Thân, Dậu thì nom thấy thái bình. (mới nom thấy chứ chưa thái bình).
262. Mã (ngựa) Bạch Xỉ là chùa.
263. sông Vi là danh Mã.
264. Ngọ tuế = tuổi Ngọ.
265. chiến tranh chỉ thấy ở Giang Đông ra.
266. tìm đến phương Bắc gặp Vua sáng.
267. năm Tý Sửu nghèo khổ, đói rách.
268. năm Dần Mão bị tai nạn xấu.
269. năm Thìn Tỵ rời người thân.
270. năm Ngọ Mùi về quê cũ.
271. năm Thân Dậu Vua sáng đã ra.
272. năm Tuất Hợi hát vang thái bình.
từ câu 267-272 có ý kiến cho là hành trạng của Minh Quân.
lại nói
273. muốn biết chỗ Thánh Nhân.
274. ra đời ứng với Bảo Giang.
275. muốn biết nhà Thánh Nhân.
276. Lọng Quý ở trong nước.
277. muốn biết tên Thánh Nhân.
278. dưới chữ Mộc liền chữ Đinh chữ Khẩu.
279. muốn biết mặt mũi Thánh Nhân.
280. nên châm chước trong các câu các đoạn.
lại nói :
281. Giang Nam hai mặt là nước (sông).
282. nói là tại nơi ra, rừng núi không có hổ, sói.
283. 72 hiền tướng.
284. giúp Vua Thánh.
285. Phá Điền Vua sẽ ra.
286. chẳng đánh mà cũng nên (việc).
291. vào đồ hình Hải Môn (cửa biển).
292. Mặt Trời giữ Thành Đô.
293. núi cao, đất hiểm.
294. dưới được sông, hồ.
295. lên Trời (có) chín tấc (gần lắm).
296. gần đấy chẳng có dân cư gì.
297. bốn hướng Đông Tây Nam Bắc.
298. trong hồ nước nuốt hòn ngọc.
301. Tân Lang = trầu cau
312. im ắng, vắng lặng.
316. Thái Tuế = sao Mộc, chu kỳ gần 12 năm. trong các thuật số, dùng ảnh của sao Mộc. sao Mộc đi ngược mà Thái Tuế xuôi. lịch năm cũng gọi là Thái Tuế. Vị Thần cai quản trong năm cũng gọi là Thái Tuế. còn gọi là Tuế Quân. ở đây liên quan đến thuật Thái Ất.
-có một bản khác thêm câu :
326. Nhất Sĩ anh hùng đến lúc cuối. có ý kiến cho rằng Nhất Sĩ = chữ Nhâm.
327. Song Thiên không có mặt trăng mặt trời. có ý kiến cho rằng Song Thiên = chữ Quý.